ΥΓΕΙΑ : ΕΝΑ ΠΟΛΥΤΙΜΟ ΑΓΑΘΟ

«Βρυσομάνα του γοργού νερού καθάριου, Υγεία, της ωδής μου υψώνεται για σε η δοξολογία».

Κωστής Παλαμάς, Ύμνος της Υγείας

Στους αρχαίους χρόνους

Η υγεία και η καλή φυσική κατάσταση αποτελούσε ζητούμενο του ανθρώπου ήδη από τα Ομηρικά χρόνια. Στα πλαίσια της πρόληψης οι άνθρωποι φρόντιζαν να διατηρούν γερό και υγιές το σώμα τους μέσα από την άσκηση και τη λιτή διατροφή. Πίστευαν ότι ένα υγιές μυαλό χρειάζεται αντίστοιχα και ένα υγιές σώμα (νοῦς ὑγιής ἐν σώματι ὑγιεῖ). Ζητήματα που τους απασχολούσαν ήταν ακόμη το τι προκαλούσε τις ασθένειες (Νόσος) αλλά και το πώς θα μπορούσαν να γιατρευτούν (Θεραπεία). Για πολλά χρόνια πηγή των ασθενειών θεωρούνταν ότι ήταν οι θεοί, οι οποίοι τις έστελναν στους ανθρώπους για να τους τιμωρήσουν για παραπτώματα που είχαν κάνει. Για να τους εξευμενίσουν τους πρόσφεραν αφιερώματα, έκαναν θυσίες και προσευχές.

Πολλοί πιστοί – ικέτες προσέρχονταν στα Ασκληπιεία που υπήρχαν σε όλο τον ελλαδικό χώρο με πιο γνωστό αυτό της Επιδαύρου. Εκεί ζητούσαν οι ασθενείς από τον Ασκληπιό να τους θεραπεύσει. Αυτό γινόταν με τη μέθοδο της «εγκοίμησης», δηλαδή σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο, το λεγόμενο Άβατον, οι άρρωστοι κοιμούνταν και ο θεός παρουσιαζόταν στα όνειρά τους αποκαλύπτοντάς τους την κατάλληλη  θεραπεία που θα τους γιάτρευε.

Από το τέλος του 6ου αι. π.Χ. και την ανάπτυξη των επιστημών και κυρίως της φιλοσοφίας, η νόσος και η ίασις (θεραπεία) αποδεσμεύονται σταδιακά από τις αυστηρά θεοκρατικές αντιλήψεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εξαλείφονται. Απλά γίνεται κατανοητό ότι οι διάφορες ασθένειες σχετίζονται με φυσικά αίτια και εκεί θα έπρεπε να αναζητηθεί η θεραπεία τους. Και αυτός είναι ο ρόλος που καλούνται να παίξουν οι ιατροί με όπλα τα ιατρικά τους εργαλεία και τις ποικίλες φαρμακευτικές ουσίες.

Στην περιοχή μας τα αρχαιολογικά και τα ανασκαφικά δεδομένα καταδεικνύουν την πιθανή ύπαρξη τουλάχιστον ενός Ασκληπιείου. Στην Ξηρολίμνη Κοζάνης η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως ιερό του Απόλλωνα, το οποίο σύμφωνα με την ανασκαφέα, Γ. Καραμήτρου-Μεντεσίδη, θα μπορούσε να λειτουργεί και ως Ασκληπιείο, όπως συνέβαινε με αρκετούς ναούς του Απόλλωνα που ήταν ο πατέρας του Ασκληπιού. Η άποψη αυτή ενισχύεται από την παράλληλη λατρεία στο ίδιο ιερό της θεάς Άρτεμης με την ιδιότητά της ως προστάτιδας του τοκετού (Άρτεμις Ειλείθυια). Η ανεύρεση αναθημάτων στο θεό και σε άλλες περιοχές της Κοζάνης είναι πιθανό να δηλώνουν την ύπαρξη περισσοτέρων ιερών.

Στους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους

Στη βυζαντινή περίοδο η αρχαία ελληνική ιατρική έρχεται αντιμέτωπη με τις νέες ιδέες της χριστιανικής θρησκείας. Όπως και στα τέλη της αρχαιότητας έτσι και στην πρώιμη βυζαντινή περίοδο η δυσειδαιμονία και οι μαγικές πρακτικές συνέχισαν να κυριαρχούν, ενώ οι μεταφυσικές δοξασίες έπαιρναν πολύ συχνά τη θέση της επιστήμης.

Η ζωή για τους καθημερινούς ανθρώπους της υπαίθρου ήταν εξαιρετικά δύσκολη και ακόμα και ένας απλός τραυματισμός μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές μολύνσεις, μόνιμες βλάβες της υγείας ή ακόμα και στο θάνατο. Η παιδική θνητότητα ήταν μεγάλη και ο μέσος όρος ηλικίας τόσο χαμηλός, ώστε ακόμα και ένας άνθρωπος 50 ετών να θεωρείται υπερήλικας. Ακόμα και στις πόλεις όμως η αντιμετώπιση των ασθενειών δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Οι πανδημίες ήταν συχνές και πολυετείς (αφού ακόμα δεν είχαν ανακαλυφθεί τα εμβόλια) με γνωστότερες από τις πηγές τον Λιμό του Ιουστινιανού, που διήρκεσε 208 χρόνια (πλήττοντας την Κωνσταντινούπολη κάθε 15 περίπου χρόνια για δύο περίπου έτη σε κάθε κύμα) και τον Μαύρο Θάνατο, που διήρκεσε στο Βυζάντιο περίπου από το 1347-1453 (με κάθε κύμα να πλήττει την Κωνσταντινούπολη κάθε 11 περίπου έτη).

Οι γιατροί στο Βυζάντιο δεν αγνοούσαν τα αρχαία ελληνικά ιατρικά κείμενα, αλλά συνέχισαν να μελετούν τους αρχαίους συγγραφείς επεκτείνοντας τις γνώσεις τους μέσω της καθημερινής ιατρικής πρακτικής και της παρατήρησης. Πολύ συχνά όμως οι επιστημονικές μέθοδοι συνδυάζονταν με τη μαγεία και την αστρολογία αλλά και διάφορες λαϊκές δοξασίες. Εξάλλου οι γιατροί με εξειδικευμένες επιστημονικές γνώσεις ήταν ελάχιστοι και διαθέσιμοι μόνο στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Τα λαϊκά στρώματα όχι μόνο δεν είχαν πρόσβαση σε ιατρική βοήθεια αλλά πολύ συχνά οι θρησκευτικές προκαταλήψεις και οι λαϊκές δοξασίες τους έκαναν να αποφεύγουν και να αμφισβητούν τις γνώσεις των επιστημόνων. Η θεϊκή παρέμβαση και η μεσολάβηση των αγίων είχαν συχνά για τους πιστούς πολύ πιο χειροπιαστά αποτελέσματα. Παρ’ όλ’ αυτά δεν σπανίζουν οι περιπτώσεις βυζαντινών νοσοκομείων και πρωτοπόρων ιατρικών έργων στην εποχή αυτή, όπως π.χ. του Νικόλαου Μυρεψού και του Ιωάννη Ακτουάριου. Οι ιατρικές γνώσεις των βυζαντινών εμπλουτίστηκαν επίσης και από αραβικά και περσικά συγγράμματα ιατρικής, που μεταφράζονταν συστηματικά στα ελληνικά από τον 11ο και 12ο αιώνα και εξής. 

Στη μεταβυζαντινή εποχή η ελληνική ιατρική συνέχισε να βασίζεται κατά κύριο λόγο στα αρχαιοελληνικά κείμενα, σταδιακά όμως άρχισαν να τυπώνονται μεταφράσεις δυτικών ιατρικών κειμένων στα ελληνικά, ενώ ολοένα και πιο συχνά ιατρικά βιβλία έβρισκαν τη θέση τους σε βιβλιοθήκες μοναστηριών και ιδιωτών, παρότι τελούσαν υπό ξένη κυριαρχία. Δημοφιλέστερα πάντως ήταν τα βιβλία με γιατροσόφια, αντίδοτα και ιατρικές πρακτικές συμβουλές για ατομική χρήση.

Το γεγονός, βέβαια, ότι η μεταλαμπάδευση επιστημονικών ιδεών από τη Δύση συνέβαινε συστηματικά κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο και ότι πολλοί Έλληνες σπούδαζαν ιατρική σε πανεπιστήμια της Ευρώπης, δεν σημαίνει ότι οι επιστημονικές ιατρικές γνώσεις ήταν ευρέως διαδεδομένες στους υπόδουλους Έλληνες και ότι η πρόσβαση σε ιατρική φροντίδα ήταν εύκολη. Έως την ίδρυση του ελληνικού κράτους και την ίδρυση της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1837, οι ραγιάδες βασίζονταν κατά κύριο λόγο σε γιατροσόφια και λαϊκές πρακτικές, ενώ μεγάλο ρόλο στην καθημερινότητά τους έπαιζαν οι θρησκευτικές δοξασίες, τα θαύματα των αγίων, τα τάματα και άλλες πρακτικές που συνδέονταν με το υπερφυσικό και την εκκλησιαστική ζωή.

εάν θες να μάθεις περισσότερα, μπορείς να ρίξεις μια ματιά

στα παρακάτω βιβλία και τους συνδέσμους στο διαδίκτυο

ενδεικτική βιβλιογραφία

Γ. Καραμήτρου-Μεντεσίδη – K. Moσχάκης, «Ασκληπιός και Ιατρική στην Άνω Μακεδονία», στο: Πρακτικά 2ης Αμφικτυονίας Εταιρειών & Συλλόγων Ιστορίας της Ιατρικής & Ηθικής- Δεοντολογίας, Ιπποκράτειο Ίδρυμα, Κως, 30 Απριλίου – 3 Μαΐου 2009, Δέλτος, Περιοδικό Ιστορίας της Ελληνικής Ιατρικής, 2010, τεύχος 39, 59-69.

Γ. Καραμήτρου-Μεντεσίδη & Κ. Μοσχάκης, “Η Ιατρική στην Αιανή και την Άνω Μακεδονία κατά την αρχαιότητα”, στο Medicine And Healing In The Ancient Mediterranean World, επιμ. D. Michaelides, Oxford: Oxbow Books, 2014, σ. 8-13.

Ι. Λασκαράτος, Ιστορία της Ιατρικής, Ιατρικές Εκδόσεις Π. Χ. Πασχαλίδη, 2004.

Δ. Λυπουρλής, Ιατρική στην αρχαία Ελλάδα. Από τον Όμηρο στον Ιπποκράτη, Θεσσαλονίκη 2008.

Σ. Λιούλιας, Η λατρεία του Ασκληπιού στη Μακεδονία, μεταπτυχιακή εργασία, Θεσσαλονίκη 2010.

Κ. Τσιάμης, Ιστορική και επιδημιολογική προσέγγιση της πανώλους κατά τους βυζαντινούς χρόνους (330-1453 μ.Χ.), διδακτορική διατριβή, ΕΚΠΑ 2010.

P. Bouras-Vallianatos, Innovation in Byzantine Medicine; The Writings of John Zacharias Aktouarios, Oxford : Oxford University Press, 2020

Chr. Bourbou, Health and Disease In Byzantine Crete (7th-12th Centuries Ad). Farnham, Surrey, England: Ashgate Pub., 2010.

Chr. Bourbou, Health and Disease In Byzantine Crete (7th-12th Centuries Ad). Farnham, Surrey, England: Ashgate Pub., 2010.

K. Pollack, Η Ιατρική στην αρχαιότητα. Ελλάδα – Ρώμη – Βυζάντιο. Η Ιατρική στη Βίβλο και το Ταλμούδ, Αθήνα 2005 (μετ. Αιμ. Μαυρουδής).